Όλοι οι γονείς έχουμε εφαρμόσει, λιγότερο ή περισσότερο, πίεση την ώρα του φαγητού. Άλλες φορές με ήπιο τρόπο και άλλες πιο δραστικές προσπάθειες για να κάνουμε το παιδί μας να φάει. Σκοπό μας φυσικά είναι να έχει μια πιο πλήρη διατροφή και να είναι υγιές. 

Κάποιες φορές η εφαρμογή πίεσης θα γίνει ασυναίσθητα ή από συνήθεια γιατί έτσι έχουμε μάθει να λειτουργούμε. Ή ακόμα και γιατί έτσι πιστεύουμε πως πρέπει να είναι τα γεύματα! (Αυτό το τελευταίο το έχω διαπιστώσει μέσα από τις συνεδρίες. Σε πολλούς γονείς δεν περνάει καν από το μυαλό τους ότι τα γεύματα μπορούν να γίνουν με άλλο τρόπο)

Ναι, υπάρχουν φορές που “θα πιάσει” και το παιδί θα φάει εν τέλει. Κι αυτός ίσως είναι ο λόγος που αρκετοί γονείς συνεχίζουν την εφαρμογή. Όμως, η πίεση έχει μόνο προσωρινή δράση, δεν βοηθάει το παιδί να αναπτύξει μια υγιή σχέση με τις τροφές και μπορεί να ενισχύσει ακόμα περισσότερο την επιλεκτική σίτιση. 

Ας δούμε πιο αναλυτικά τι εννοούμε πίεση και γιατί θα πρέπει να την αποφύγουμε σε κάθε περίπτωση.

Ποιες είναι οι διάφορες μορφές πίεσης

Πίεση κατά τη διάρκεια του γεύματος μπορεί να εφαρμοστεί με διάφορους τρόπους. Άλλους πιο προφανείς και άλλους που δε μας περνάει από το μυαλό ότι μπορεί να υποδηλώνουν κάτι τέτοιο. 

Προφανείς μορφές πίεσης

• Με το ζόρι: το να “χώσουμε” τροφή στο στόμα του παιδιού χωρίς να το θέλει, να κρατάμε το κεφάλι ή/και τα χέρια του για να μη μας εμποδίσει
• Διαταγή: “Πρέπει να δοκιμάσεις απ’ όλα αλλιώς δε θα σηκωθείς από το τραπέζι”
• Τιμωρία: “Δε θα σε αφήσω να βγεις για παιχνίδι γιατί δεν τελείωσες το φαγητό σου”
• Δωροδοκία: “Αν φας και λίγο σαλάτα θα σου δώσω μετά να φας και γλυκό”
• Περιορισμός: “Έφαγες πολύ ψωμί δε μπορώ να σου δώσω άλλο”

Κρυφές μορφές πίεσης

Συνήθως είναι πιο δύσκολο να αντιληφθούμε ότι έχουν αρνητική επίδραση στο παιδί:

• Έπαινος: “Μπράβο που έφαγες το φαγητό σου!”
• Απόσπαση προσοχής: χρήση οθόνης προκειμένου να ταΐσουμε το παιδί τροφές που δεν τρώει ή συγκεκριμένη ποσότητα φαγητού
• Παρακαλετό: “Σε παρακαλώ δοκίμασε μόνο μια μπουκιά” 
• Διαπραγμάτευση: “Οκ, για κάθε δύο μπουκιές κρέας, μπορείς να φας μια μπουκιά μακαρόνια”
• Αισθήματα ενοχής ή ντροπής: “Άλλα παιδάκια δεν έχουν να φάνε” ή “Κοίτα τι καλά που τρώει ο αδελφός σου”
• Συνεχής υπενθυμίσεις/παρατηρήσεις σε σχέση με το φαγητό: “Ναι ωραία, τώρα δοκίμασε και τη ντομάτα” ή “Μα μόνο αυτό θα φας;”
• Κρύψιμο τροφών μέσα σε παρασκευές χωρίς να πούμε στο παιδί ότι υπάρχουν

Σίγουρα, κάποια από τα παραπάνω παραδείγματα φαίνονται αρκετά αθώα. Όμως, αυτό δεν το αποφασίζουμε εμείς. Αν έχουμε απέναντί μας ένα παιδί που φαίνεται να δυσανασχετεί την ώρα του γεύματος, μάλλον νιώθει ότι πιέζεται. Ένας εύκολος τρόπος για να καταλάβουμε αν ασκούμε πίεση είναι να αναρωτηθούμε:

“Αυτό το κάνω για να καταφέρω το παιδί μου να φάει;”

Αν ναι, τότε μάλλον είναι πίεση.

Πίεση είναι οποιαδήποτε ενέργειά μας αποσκοπεί στο να κάνουμε εμείς το παιδί να φάει μια συγκεκριμένη τροφή ή ποσότητα τροφής, χωρίς να υπάρχει εσωτερική κινητοποίηση από το ίδιο.

Γιατί πρέπει να αποφεύγουμε την εφαρμογή πίεσης στα γεύματα

Η πίεση μπορεί να θέσει το παιδί σε κατάσταση φυγής (fight or flight mode), καθώς νιώθει απειλή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα το παιδί που αποφεύγει συστηματικά τα γεύματα ή έχει έντονες αντιδράσεις και ξεσπάσματα (tantrums). Ταυτόχρονα, όταν το παιδί αισθάνεται πίεση, αυτό οδηγεί σε έκκριση αδρεναλίνης και τελικά καταστολή της όρεξης. Εν ολίγοις όχι μόνο δεν βοηθήσαμε, αλλά τα κάναμε και χειρότερα.

Φανταστείτε να είστε καλεσμένοι σε ένα τραπέζι, με φαγητά στα οποία δεν είστε εξοικειωμένοι και οι υπόλοιποι γύρω σας να προσπαθούν να σας πείσουν να φάτε. Πιθανώς θα νιώθατε αγχωμένοι, ανήσυχοι ή ακόμα και θυμωμένοι με αυτούς που επιμένουν να δοκιμάσετε (και όλα αυτά για μία φορά, όχι με επαναλαμβανόμενη συμπεριφορά σε κάθε γεύμα). Το σίγουρο είναι ότι δεν θα έχετε και τόσο όρεξη πια να φάτε.

Η πίεση μπορεί ακόμα να οδηγήσει σε διαταραχή της σχέσης του παιδιού με εμάς και να μην υπάρχει πλέον εμπιστοσύνη προς το πρόσωπό μας. Το να μην αντιλαμβανόμαστε τα σημάδια κορεσμού του παιδιού ή να αγνοούμε συστηματικά τις ανησυχίες του σε σχέση με κάποιες τροφές, θα το κάνει να νιώσει ότι δεν το λαμβάνουμε υπόψη και δεν το σεβόμαστε. Εφαρμόζοντας όμως το διαχωρισμό της ευθύνης στα γεύματα, εξασφαλίζουμε ότι το παιδί μας θα έχει μία καλή σχέση με τη διαδικασία του γεύματος και μαζί μας, μακροπρόθεσμα.

Να αναφέρω ξανά ότι υπάρχουν περιπτώσεις όπου η εφαρμογή πίεσης να έχει κάποιο αποτέλεσμα στην αρχή, ιδιαίτερα σε πιο δεκτικά παιδιά ή παιδιά που έχουν μάθει να ευχαριστούν τους γύρω τους. Και πάλι όμως με αρνητικές συνέπειες σε βάθος χρόνου τόσο στη ψυχολογία του παιδιού όσο και σωματικά. Όπως υπάρχουν και παιδιά που αντιδρούν πιο έντονα στην εφαρμογή του ελέγχου από νωρίς και θα “κλειδώσουν” απέναντι σε οποιαδήποτε προσπάθειά μας για δοκιμή. Και κάπως έτσι, τα γεύματα θυμίζουν πλέον “πεδίο μάχης” και προκαλούν άγχος και ανησυχία όχι μόνο στα παιδιά, αλλά και σε εμάς τους ίδιους.

Έτσι, νούμερο ένα συμβουλή που δίνω σε κάθε γονιό που “παλεύει” με τη σίτιση του παιδιού του είναι το να αφαιρέσει από τα γεύματα κάθε μορφή πίεσης, είτε αυτή είναι προφανής είτε όχι.

Τι μπορούμε να κάνουμε αντί να πιέσουμε;

Θα πρέπει να καταλάβουμε ότι δεν είναι δική μας δουλειά να πείσουμε το παιδί μας να φάει οτιδήποτε. 

Ναι καλά διαβάσατε!

Δεν ανήκει στις αρμοδιότητές μας και ούτε είναι υπό τον έλεγχό μας! 

Αυτό φυσικά δε σημαίνει ότι καθόμαστε με σταυρωμένα τα χέρια και περιμένουμε από το παιδί να αρχίσει να τρώει όλα αυτά που θέλουμε. Αν και σε κάποιες περιπτώσεις είναι βασικό να ξεκινήσουμε από αυτό το βήμα.

Δική μας υποχρέωση είναι να δημιουργήσουμε τις κατάλληλες συνθήκες, ώστε το παιδί μας, όταν νιώσει το ίδιο έτοιμο, να επιχειρήσει δοκιμές και κατανάλωση τροφών, ορμώμενο από εσωτερική κινητοποίηση. Κι αυτό γίνεται εφικτό μόνο με την επιδίωξη ενός ευχάριστου κλίματος (θυμηθείτε την έκκριση αδρεναλίνης που αναφέραμε πριν) και την εφαρμογή του διαχωρισμού της ευθύνης στα γεύματα. Περισσότερα όμως σε επόμενο άρθρο.

Η εφαρμογή πίεσης σίγουρα δεν υπονοεί ότι είσαι κακός γονιός. Το παραπάνω άρθρο έχει σκοπό να σε κατατοπίσει ως προς το τι πρέπει να αποφεύγεις κατά τη διάρκεια του γεύματος και όχι να κρίνει το τι έκανες μέχρι τώρα. Έτσι κι αλλιώς, ποτέ δεν είναι αργά να αλλάξεις τον τρόπο που συμπεριφέρεσαι στα γεύματα. Κι αν βρίσκεις δύσκολη την εύρεση νέων τεχνικών, είμαι εδώ για να σε καθοδηγήσω και να σου προσφέρω τα κατάλληλα εφόδια.

Το άρθρο <span style='font-family:Roboto slab;color:#555b6e;font-size:32px;font-weight:600;'>Εφαρμογή πίεσης στα γεύματα</span><br><br><span style='font-family:open sans;color:#555b6e;font-size:23px;font-weight:400;'>Γιατί θα πρέπει να αποφύγεις την εφαρμογή πίεσης; Με ποιους τρόπους εκδηλώνεται;</span> εμφανίστηκε πρώτα στο Mommy and Me - Early Nutrition Center.

Ευτυχώς, σε κάθε επίσκεψη στον παιδίατρο θα γίνουν οι απαραίτητες μετρήσεις, ώστε να αξιολογηθεί το βάρος, το ύψος και η περίμετρος κεφαλής, μετρήσεις που στοχεύουν να εντοπίσουν εάν η ανάπτυξη του παιδιού αποκλίνει από το φυσιολογικό. Για να το πούμε διαφορετικά, οι μετρήσεις αυτές  είναι τα “εργαλεία” που θα μας βοηθήσουν να βρούμε αν κάτι δεν πάει καλά, αν υπάρχουν δηλαδή διατροφικές ελλείψεις ή προβλήματα υγείας ή άλλοι παράγοντες που επηρεάζουν την ανάπτυξη του παιδιού και δεν αποτελούν αυτοσκοπό. Διατροφικές ελλείψεις θα επηρεάσουν πρωτίστως το βάρος, μετά το ύψος και τελευταία την περίμετρο κεφαλής του παιδιού.

Ελάτε να δούμε μαζί πως αξιολογούμε την ανάπτυξη του παιδιού και πότε θα πρέπει να μας ανησυχήσει.

Καμπύλες ανάπτυξης

Το βασικό εργαλείο που χρησιμοποιούμε για να αξιολογήσουμε την ανάπτυξη του παιδιού μας, είναι οι καμπύλες ανάπτυξης που θα βρούμε και στο βιβλιάριο (υπάρχουν και εφαρμογές για τα κινητά φυσικά που μπορείτε να χρησιμοποιείτε εάν σας βολεύουν καλύτερα). Οι καμπύλες που χρησιμοποιούνται πλέον είναι αυτές του ΠΟΥ για τελειόμηνα, υγιή βρέφη.

Με κάθε μέτρηση του βάρους ή του ύψους που σημειώνετε στο διάγραμμα, ουσιαστικά τη συγκρίνετε με τις αντίστοιχες τιμές που εμφανίζει ένας πληθυσμός αναφοράς για την ίδια ηλικία και φύλο. Η κάθε καμπύλη αντιστοιχεί σε ένα ποσοστό (3%,15%, 50% κοκ), και σας μεταφέρει την πληροφορία σε ποια καμπύλη βρίσκετε το παιδί σας.

Τα εκατοστημόρια (από 3 έως 97) αντιπροσωπεύουν το φυσιολογικό εύρος ανάπτυξης που των παιδιών. Το 50ο εκατοστημόριο δείχνει ουσιαστικά το μέσο όρο, εδώ είναι και τα περισσότερα παιδιά. Υγιή παιδιά έρχονται σε διάφορα μεγέθη, άλλα μεγαλύτερα και άλλα μικρότερα, αφού κάθε μία από αυτές τις καμπύλες είναι φυσιολογική. Δεν είναι σωστή η 50^η , δεν είναι κάποια καλύτερη από κάποια άλλη. Κάθε παιδί έχει διαφορετικό γενετικό υπόβαθρο που θα καθορίσει το σωματότυπό του.

Πολλοί γονείς αισθάνονται ανακούφιση εάν το παιδί τους είναι στο 50^η εκατοστιαία καμπύλη, αλλά μπορεί να ανησυχήσουν αν είναι στη 97^η ή τη 3^η , ότι το παιδί τους βρίσκεται σε κίνδυνο για παχυσαρκία ή υποσιτισμό, αντίστοιχα. Αυτό με τη σειρά του αναγκάζει τους γονείς να περιορίσουν την τροφή στο παιδί τους ή να το πιέσουν να φάει περισσότερο, πράγμα που οδηγεί σε περισσότερα προβλήματα γύρω από το φαγητό, και φυσικά στο αντίθετο αποτέλεσμα από αυτό που θέλουν να πετύχουν τελικά (για να μην αναφέρω και την επίδραση στην ψυχολογία του παιδιού και στην εικόνα σώματος μακροπρόθεσμα).

Άρα πως χρησιμοποιούμε τις καμπύλες ανάπτυξης;

Μια τιμή από μόνη της δε μπορεί να μας δώσει πολλές πληροφορίες. Μπορεί να είναι στη μέση, οπουδήποτε μέσα στις καμπύλες ή και εκτός αυτών.

Αυτό που χρειάζεται είναι να δούμε το ρυθμό ανάπτυξης του παιδιού, την τάση που ακολουθεί ή πως εξελίσσεται με το πέρασμα του χρόνου. Δηλαδή, θέλουμε να δούμε ότι ακολουθεί ένα ομαλό ρυθμό ανάπτυξης, χωρίς μεγάλα σκαμπανεβάσματα. Φυσικά το πιο σύνηθες είναι να υπάρχουν μικρά σκαμπανεβάσματα που μπορούν να δικαιολογηθούν (π.χ. γαστρεντερίτιδα, ξεκίνησε να περπατάει) ή και όχι, οπότε βασικό είναι να παρατηρείτε τη γενική εικόνα του παιδιού σας.

Πρακτικά, αρχίζουμε να ανησυχούμε και κάνουμε διερεύνηση όταν το παιδί πέφτει ή ανεβαίνει 2 ή περισσότερες εκατοστιαίες καμπύλες.

Για παράδειγμα, εάν ήταν στην 50^η εκατοστιαία καμπύλη και έπεσε στην 3^η , θα πρέπει να μας θορυβήσει και να να εξετάσουμε τι μπορεί να ευθύνεται. Αντίθετα, εάν έχουμε ένα παιδί που βρίσκεται από τη γέννηση στην 3^η εκατοστιαία καμπύλη ή στην 97^η, θεωρούμε ότι είναι φυσιολογικό (πάντα σε συνδυασμό με την καμπύλη ύψους και με το σωματότυπο των γονιών).

Ωστόσο, οι καμπύλες ανάπτυξης δε μπορούν να μεταφέρουν την πληροφορία εάν το παιδί είναι υγιές ή όχι. Όπως επίσης δεν υπονοούν απαραίτητα ότι ένα παιδί είναι υπέρβαρο ή λιποβαρές. Το μόνο που κάνουν είναι σύγκριση με άλλα παιδιά ίδιας ηλικίας και φύλου. Υπάρχουν άτομα, τόσο ενήλικες όσο και παιδιά, που είναι εκτός τιμών και πάραυτα υγιή.

Φυσικά, όπως ανέφερα και παραπάνω, δεν πρέπει ποτέ να αγνοείτε ξαφνικές αλλαγές στο βάρος ή το ύψος ή σημαντικές αλλαγές που εμφανίζονται ξαφνικά μετά από χρόνια σταθερής προόδου. Αλλαγές που συνδυάζονται με συμπτώματα που υποδηλώνουν ανησυχία για την υγεία ή ακόμα σημαντική αύξηση του βάρους που δεν συνοδεύεται από αύξηση του ύψους, είναι επίσης σημαντικές.

Πως προσδιορίζουμε τη βέλτιστη υγεία και ανάπτυξη;

Σε γενικές γραμμές, το γενετικό υπόβαθρο του παιδιού θα καθορίσει ένα ρυθμό ανάπτυξης που είναι ιδανικό για το ίδιο. Τα 3 πρώτα χρόνια (και κυρίως το 1) θα δούμε πολλά μικρά σκαμπανεβάσματα.

Μια πρώτη ένδειξη για την πορεία που πρόκειται να ακολουθήσει το παιδί μας, μας δείχνει το βάρος και το ύψος γέννησης, αν και φυσικά υπάρχουν πολλοί παράγοντες που επιδρούν σε αυτό πέραν των γενετικών (διαβήτης κύησης, κάπνισμα ή χρήση ουσιών από τη μητέρα, ενδομήτρια ανάπτυξη κλπ)

Επίσης η μέθοδος σίτισης φαίνεται να οδηγεί σε κάποιες διαφοροποιήσεις στην ανάπτυξη

• θηλασμός ή φόρμουλα: τα μωρά που σιτίζονται με φόρμουλα αναπτύσσονται περισσότερο από τα μωρά που θηλάζουν, μετά τους 6 μήνες,
• τάισμα με κουτάλι ή blw: συνήθως τα μωρά που ακολουθούν τη μέθοδο blw φαίνεται να προστατεύονται από την εμφάνιση παχυσαρκίας, ωστόσο εάν εφαρμόζεται διαδραστικός τρόπος σίτισης δεν έχει μεγάλη σημασία η μέθοδος

Τέλος, υπάρχουν περίοδοι στασιμότητας και ραγδαίας ανάπτυξης, μετά την πάροδο των οποίων θα δούμε το παιδί να επιστρέφει και να προσαρμόζεται και πάλι στο δικό του ρυθμό ανάπτυξης

Που μπορεί να οφείλεται η μη φυσιολογική ανάπτυξη του παιδιού μου;

• Μη διαδραστικός τρόπος σίτισης, από τη γέννηση μέχρι και τη νηπιακή ηλικία (μη ανταπόκριση στα σημάδια πείνας κορεσμού, σίτιση που δε βασίζεται στο διαμοιρασμό της ευθύνης), δεν βοηθάει το παιδί να “ακούει” το σώμα του με αποτέλεσμα να υποσιτίζεται ή να υπερσιτίζεται. Έτσι, λίγες ή υπερβολικές θερμίδες φυσικά και έχουν αντίκτυπο στην ανάπτυξη του παιδιού, όπως και ελλείψεις θρεπτικών συστατικών (π.χ. ψευδάργυρος, σίδηρος, ασβέστιο, βιταμίνη D)
• Συνεχόμενες λοιμώξεις  και χρόνιες ασθένειες, τροφικές αλλεργίες και δυσανεξίες, νόσος του Crohn, κοιλιοκάκη και γενικά παθήσεις που συνοδεύονται είτε από δυσαπορρόφηση θρεπτικών συστατικών είτε από αυξημένες ανάγκες σε θρεπτικά συστατικά.
• Ενδοκρινικές διαταραχές, για παράδειγμα στις ορμόνες του θυρεοειδή ή διαβήτης.

Συνήθως, ο εντοπισμός του παράγοντα που οδηγεί σε διαταραχές στην ανάπτυξη και η διαχείριση του, αρκεί για να επιτρέψει στο παιδί να αναπτυχθεί φυσιολογικά σύμφωνα με το γενετικό δυναμικό του.

Τι γίνεται με την παχυσαρκία;

Διάγνωση παχυσαρκίας δεν γίνεται κάτω των 2 ετών. Ωστόσο, κάποιες μελέτες αναφέρουν ότι υψηλότερες τιμές του ΔΜΣ και του βάρους/ύψος, για παιδιά κάτω του έτους, σχετίζονται με παχυσαρκία αργότερα. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι καλό θα είναι να εξετάσουμε εάν εφαρμόζουμε τις σωστές πρακτικές σίτισης σε οποιαδήποτε ηλικία, καθώς και το πρότυπο διατροφής που ακολουθεί το παιδί μας γενικά. Φυσικά, δεν πρέπει ποτέ να υποτιμάμε την θετική επίδραση της φυσικής δραστηριότητας, ιδιαίτερα σε αυτές τις μικρές ηλικίες. Παρατεταμένη χρήση relax, καθισμάτων, καρέκλας φαγητού εκτός γευμάτων, και για νήπια και μεγαλύτερα παιδιά καθιστική ζωή, οθόνες, μειωμένες ευκαιρίες για υπαίθριες δραστηριότητες (και φυσικά μειωμένη συστηματική άσκηση λόγω covid) μπορεί να οδηγήσει σε βάρος μη αναλογικό για το ύψος του παιδιού.

Εάν σας ανησυχεί η διατροφή ή το βάρος του παιδιού σας, μπορείτε να κλείσετε ένα προσωπικό ραντεβού για να σας λυθεί κάθε απορία.

Το άρθρο <span style='font-family:Roboto slab;color:#555b6e;font-size:32px;font-weight:600;'>Βάρος και ρυθμός ανάπτυξης</span><br><br><span style='font-family:open sans;color:#555b6e;font-size:23px;font-weight:400;'>Κατανοώντας τις καμπύλες ανάπτυξης του παιδιού</span> εμφανίστηκε πρώτα στο Mommy and Me - Early Nutrition Center.

Πολλές φορές με έχετε ρωτήσει:

«πως μπορώ να φτιάξω για την οικογένεια μου θρεπτικά γεύματα κάθε ημέρα»,

«είναι αδύνατο να τρώμε κάθε μέρα φουλ υγιεινά αφού κάτι τέτοιο απαιτεί τρελή προετοιμασία»

ή «αναγκάζομαι να μαγειρεύω εντελώς διαφορετικά για τον καθένα αφού εγώ θέλω να χάσω βάρος, ο σύζυγος θέλει κάθε μέρα κρέας και τα παιδιά τρώνε μόνο μακαρόνια»

Ναι όλα αυτά τα ακούω σχεδόν καθημερινά! Δεν είσαι η μόνη που αντιμετωπίζεις κάτι τέτοιο. Μάλιστα είναι ο γολγοθάς που έχει να τραβήξει κάθε μάνα (ας μη γελιόμαστε, η σίτιση της οικογένειας αποτελεί ακόμα γυναικεία υπόθεση) για όλη της τη ζωή και μάλλον σε κάθε μεριά του πλανήτη. Άλλωστε είμαι σίγουρη ότι όλοι θα έχουμε ακούσει τη μαμά μας να μουρμουρίζει «τι να μαγειρέψω πάλι αύριο;».

Με αυτή την αναδρομή στο παρελθόν έχω να σας δώσω και το πρώτο tip που έκαναν οι «παλιοί» – και που εφαρμόζεται και ακόμα σε κάποια σπίτια και σήμερα – το στάνταρ εβδομαδιαίο πρόγραμμα φαγητού: Τετάρτη και Παρασκευή Λαδερό, Κυριακάτικο γεύμα με μπελαλίδικο φαγητό φούρνου και άλλες 4 ημέρες μεταξύ ζυμαρικών , ψαριών, αυγών ή άλλων εύκολων γευμάτων. Προσωπικά εμένα με είχε κουράσει λίγο αυτό το επαναλαμβανόμενο μοτίβο, αλλά έχει μια καλή βάση για να ξεκινήσετε και μπορείτε να φέρετε στα μέτρα σας.

Για να δούμε όμως πιο αναλυτικά, πως μπορείτε να οργανώσετε καλύτερα το χρόνο σας και να φτιάχνετε κάθε μέρα υγιεινά γεύματα που θα απολαμβάνετε τόσο εσείς όσο και η υπόλοιπη οικογένεια. Ή πιο απλά, πως να κάνετε την προετοιμασία εβδομαδιαίου μενού.

1. Σημειώστε τα αγαπημένα σας πιάτα

Κάντε μία λίστα με τα φαγητά που αρέσουν σε κάθε μέλος της οικογένειας και γενικά φαγητά που θα φάνε λίγο πολύ όλοι. Στη συνέχεια χωρίστε σε 2 κατηγορίες, μία με τα φαγητά που απαιτούν το πολύ μέχρι 30’ μαγείρεμα και μία για τα πιο χρονοβόρα για τις μέρες που έχετε λίγο παραπάνω χρόνο.

2. Αναλύστε το πρόγραμμα της εβδομάδας

Τις ώρες που δουλεύετε, το πρόγραμμα και τις δραστηριότητες των παιδιών, το πρόγραμμα του συζύγου ή οποιοδήποτε άλλο ραντεβού είναι κανονισμένο μέσα στην εβδομάδα. Αυτό θα σας βοηθήσει να ανακαλύψετε πότε έχετε πραγματικά χρόνο για να αφιερώσετε για το μαγείρεμα και…

3. … να αποφασίστε πόσες φορές μπορείτε να μαγειρέψετε μέσα στην εβδομάδα

Εδώ θα πρέπει να είστε ρεαλιστές! Εγώ έχω το χρόνο και τη διάθεση να μαγειρεύω κάθε μέρα έστω και κάτι εύκολο. Ωστόσο, για εσάς κάτι τέτοιο μπορεί να μην είναι ρεαλιστικό. Εάν ισχύει αυτό, θα πρέπει τις ημέρες που έχετε αποφασίσει ότι θα μαγειρέψετε να κάνετε διπλή ή και τριπλή ποσότητα και να αποθηκεύσετε κατάλληλα στο ψυγείο και την κατάψυξη. Θυμηθείτε ότι αποθηκεύοντας το φαγητό 2 ώρες μετά το μαγείρεμα μπορεί να καταναλωθεί με ασφάλεια και για 3-4 ημέρες μετά, αρκεί το ψυγείο σας να έχει την κατάλληλη θερμοκρασία.

Ελάτε να δούμε λίγα γρήγορα γεύματα (μέχρι 30’) για τις καθημερινές:

• Σπανακόρυζο
• Αρακάς
• Μπριάμ
• Μπάμιες
• Αγκινάρες
• Ομελέτα
• Ζυμαρικά με σάλτσα
• Ριζότο με λαχανικά η θαλασσινά
• Φακές
• Ψητά λαχανικά
• Χορτόσουπα
• Ψάρι
• Ζυμαρικά από όσπρια
• Κοτόπουλο φιλεταρισμένο σε κομμάτια ή γαρίδες ή ψάρι με λαχανικά σε ένα ταψί (one sheet pan dinner)
• Μπιφτέκια (αφού πλάσετε μπιφτέκια μπορείτε να τα αποθηκεύσετε στην κατάψυξη)

Σε περίπτωση που δεν έχετε χύτρα ταχύτητας (όπως εγώ), μπορείτε για τα τρόφιμα που απαιτούν περισσότερο χρόνο μαγείρεμα:

• για το κρέας (όπως το μοσχάρι) να κάνετε μεγαλύτερη ποσότητα μία φορά την εβδομάδα και να αποθηκεύσετε στο ψυγείο ώστε να το συνοδεύσετε τη δεύτερη φορά με κάτι διαφορετικό,
• για τα όσπρια (ρεβύθια, φασόλια) να βράσετε μία αξιόλογη ποσότητα π.χ. 1 κιλό, την οποία θα αποθηκεύσετε σε μεριδούλες σε σακουλάκια στην κατάψυξη και απλά να ξεπαγώνετε και να φτιάχνετε το φαγητό σας προσθέτοντας τα υπόλοιπα λαχανικά
• να πάρετε μία χύτρα

4. Κάντε τα ψώνια σας

Μια καλή συχνότητα είναι να κάνετε τα ψώνια του μανάβικου 1 φορά/εβδομάδα, έτσι ώστε και να μην χαλάσουν αυτά που έχετε αλλά και να αυξήσετε την ποικιλία επιλέγοντας κάθε εβδομάδα και λίγο διαφορετικά φρούτα λαχανικά. Το σούπερ μάρκετ σίγουρα μπορεί να γίνει και 1 φορά το μήνα. Ωστόσο, εάν τα ψωνίζετε όλα μόνο από σούπερ μάρκετ πηγαίνετε μάλλον στην εβδομαδιαία επιλογή. Και πάλι είναι βοηθητικό να έχετε μια λίστα για τα ψώνια της εβδομάδας. Θα σας πρότεινα να αποθηκεύσετε στο κινητό (όλα έχουν μία ενσωματωμένη εφαρμογή ή μπορείτε να κατεβάσετε) μία λίστα με όλα τα υλικά που ψωνίζετε σε γενικές γραμμές ώστε να μην τα ξαναγράφετε κάθε φορά.

5. Σημειώστε τι υπάρχει στο ψυγείο ή στην κατάψυξή σας

Κάντε μια λίστα με ότι υπάρχει στο ψυγείο σας αμέσως μετά τα ψώνια σας και αφήστε την κολλημένη πάνω στην πόρτα του ψυγείου, όπου θα σβήνετε εάν τελειώνει κάποιο λαχανικό ή φρούτο. Αντίστοιχα, κάντε μία λίστα με τα φαγητά ή σνακ που έχετε αποθηκευμένα στο ψυγείο και την κατάψυξη. Αυτό θα σας βοηθήσει στο να ξέρετε τι αποθέματα έχετε ώστε να σχεδιάσετε καλύτερα τα γεύματα της εβδομάδας.

6. Χρησιμοποιήστε κατεψυγμένα λαχανικά

Ναι, είναι μια χαρά! Είναι το ίδιο θρεπτικά, αλλά δεν απαιτούν καθάρισμα και πλύσιμο και επομένως μπορούν να χρησιμοποιηθούν άμεσα στο μαγείρεμα. Σπανάκι, αρακάς, καλαμπόκι, μανιτάρια, έχετε πολλές επιλογές για να διαλέξετε όταν περνάτε περιόδους που το πρόγραμμά σας είναι πιο απαιτητικό. Επίσης, μπορείτε πάντα να ασχοληθείτε μία ώρα την εβδομάδα για να ψιλοκόψετε πιπεριά, καρότο ή μυρωδικά για να τα αποθηκεύσετε εσείς στην κατάψυξη για να βάζετε στο φαγητό, κάτι που μπορεί να μειώσει το χρόνο προετοιμασίας 5-10’.

7. Ετοιμάστε ένα σνακ την εβδομάδα

Διαλέγοντας μια συνταγή για σνακ κάθε εβδομάδα (π.χ. μάφιν, κέικ, πίτα, κριτσίνια, μπισκότα κλπ.) και αποθηκεύοντας στην κατάψυξη, σε ένα μήνα θα έχετε 4 διαφορετικές επιλογές. Προφανώς και δεν χρειάζεται κάθε μέρα να δίνετε σνακ τέτοιας μορφής και τις περισσότερες ημέρες θα στηριχθείτε σε κάτι απλό.

Ωραία όλα αυτά, αλλά το παιδί μου δεν τρώει από το φαγητό της οικογένειας

Καταλαβαίνω ότι εάν κάποιο μέλος της οικογένειας είναι πιο επιλεκτικό με τη διατροφή του, φαινομενικά δυσκολεύει τα πράγματα. Στην πραγματικότητα όμως δεν χρειάζεται να συμβαίνει αυτό. Αν και αποτελεί ξεχωριστό άρθρο, να αναφέρω επιγραμματικά ότι σε αυτή την περίπτωση αποφύγετε να σερβίρετε έτοιμα ανακατεμένα φαγητά, για παράδειγμα σερβίρετε τα μακαρόνια ξεχωριστά από τη σάλτσα ή και τα λαχανικά. Επίσης μπορείτε να έχετε τις επιλογές του γεύματος στο τραπέζι και ο καθένας να βάλει στο πιάτο του αυτό που θέλει. Αυτό που θα πρέπει να προσέξετε είναι να υπάρχει σε κάθε γεύμα κάτι που τρώει (αυτό μπορεί να είναι για παράδειγμα τυρί, ψωμί, ένα φρούτο ή λαχανικό, δηλαδή δεν χρειάζεται να είναι απαραίτητα ένα ολόκληρο φαγητό). Δεν είστε ο προσωπικός σεφ για το κάθε μέλος της οικογένειας! 

Σκέφτεστε ακόμα αν θα εφαρμόσετε όλα τα παραπάνω; Αν ναι, ας δούμε συνολικά τα θετικά της προετοιμασίας του εβδομαδιαίου μενού:

• Πιο θρεπτικές επιλογές τροφίμων
• Εξοικονόμηση χρημάτων: γιατί χρησιμοποιείτε πιο αποδοτικά τα τρόφιμα («τα αποφάγια» ) και μειώνετε αυτά που πετάτε
• Εξοικονόμηση χρόνου: γιατί οργανώνετε καλύτερα το χρόνο σας

Τέλος, να αναφέρω ότι θα υπάρξουν και μέρες που ενδεχομένως θα φάτε κάτι τελείως πρόχειρο και αυτό είναι περισσότερο από ΟΚ. Όλοι μα όλοι θα βρεθούμε σε μία τέτοια κατάσταση και το μόνο που έχει σημασία είναι να φροντίσουμε να περνάμε καλά με την οικογένειά μας και να μην επιτρέψουμε στον εαυτό μας να νιώσει κακός γονιός και ότι προσφέρει «λάθος» επιλογές. Αν χρειάζεστε ωστόσο κάτι πιο πρακτικό, έχω ετοιμάσει ένα πλήρες Μηνιαίο πρόγραμμα διατροφής για όλη την οικογένεια, με 5 ημερήσια γεύματα για 4 ολόκληρες εβδομάδες!

Το άρθρο <span style='font-family:Roboto slab;color:#555b6e;font-size:32px;font-weight:600;'>Προετοιμασία εβδομαδιαίου μενού</span><br><br><span style='font-family:open sans;color:#555b6e;font-size:23px;font-weight:400;'>ή πως να οργανώσετε την εβδομάδα φτιάχνοντας υγιεινά γεύματα</span> εμφανίστηκε πρώτα στο Mommy and Me - Early Nutrition Center.

Το τηγάνισμα αποτελεί μια από τις αρχαιότερες μεθόδους μαγειρέματος και φυσικά χρησιμοποιείται σε πολύ μεγάλο βαθμό στη χώρα μας και στη Μεσόγειο γενικότερα. Όμως, επικρατεί μεγάλη σύγχυση γύρω από το ποια λιπαρή ουσία είναι κατάλληλη για τηγάνισμα. Ας δούμε ποιοι παράγοντες καθορίζουν την επιλογή μας.

Σημείο καύσης

Ένα κριτήριο αφορά τη θερμοκρασία που “καίγεται” το κάθε έλαιο και λίπος ή αλλιώς το λεγόμενο σημείο καύσης. Κατά την καύση λοιπόν λαμβάνει χώρα η υδρόλυση των τριγλυκεριδίων, δηλαδή η διάσπασή τους σε ελεύθερα λιπαρά οξέα και γλυκερόλη, με ταυτόχρονη παραγωγή καπνού και πιθανώς καρκινογόνων πτητικών ουσιών (ακρολεΐνη). Ακόμα, άλλα συστατικά που υπάρχουν στη λιπαρή ουσία (κυρίως στη “γνήσια” εκδοχή τους, όπως το απλό βούτυρο, το virgin coconut oil ή μη-ραφιναρισμένα φυτικά λιπαρά) καίγονται ευκολότερα, οπότε έχουμε μια λιπαρή ουσία με μικρότερο σημείο καύσης, έναντι των επεξεργασμένων τους εκδοχών (βούτυρο κλαριφιέ, ραφιναρισμένα φυτικά έλαια).

Η θέρμανση μιας λιπαρής ουσίας πάνω από τη θερμοκρασία καύσης είναι επομένως κάτι που δεν προτείνεται και μπορεί να αποφευχθεί είτε με χρήση χαμηλότερης θερμοκρασίας τηγανίσματος είτε με χρήση ελαίων με υψηλότερο σημείο καύσης. Ωστόσο, το οικιακό τηγάνισμα σπάνια ξεπερνάει τους 180 C, ενώ η καύση λαδιού με υψηλό σημείο καύσης σχετίζεται με μεγαλύτερη παραγωγή προϊόντων οξείδωσης και άλλων καρκινογόνων ουσιών, όπως θα αναλυθεί παρακάτω.

Επομένως , το σημείο καύσης αποτελεί ένα κριτήριο επιλογής αλλά όχι το μοναδικό.

Οξειδωτική σταθερότητα

Ένας άλλος – αλλά ταυτόχρονα και πιο σημαντικός – παράγοντας που θα πρέπει να καθορίζει την επιλογή λιπαρής ουσίας για τηγάνισμα, είναι η σύνθεσή της σε λιπαρά οξέα και η περιεκτικότητά της σε αντιοξειδωτικά.

• Λίπη πλούσια σε κορεσμένα (όπως το βούτυρο, το λάδι καρύδας και το φοινικέλαιο) είναι πιο σταθερά κατά το μαγείρεμα, αλλά έτσι κι αλλιώς τα θέλουμε σε περιορισμένη ποσότητα.
• Το παρθένο ελαιόλαδο λόγω της δομής του (πλούσιο σε μονοακόρεστα λιπαρά) αλλά και της μεγάλης περιεκτικότητας σε αντιοξειδωτικά, επίσης δεν μεταβάλλεται σημαντικά.
• Σε αντίθεση, έλαια με πολυακόρεστα λιπαρά (όπως σπορέλαια, αραβοσιτέλαια κλπ.) είναι αυτά που “χειροτερεύουν” στις υψηλές θερμοκρασίες καθώς οξειδώνονται (παραγωγή ελεύθερων ριζών) και υφίστανται πολυμερισμό και ισομερείωση σε κάποιο βαθμό (μετατροπή σε trans).

Υπάρχουν και άλλοι παράγοντες που θα επιταχύνουν την οξείδωση κατά το τηγάνισμα και αφορούν το πώς διαχειριζόμαστε τα έλαια. Δηλαδή μια συσκευασία που έχει ανοιχτεί για μεγάλο χρονικό διάστημα, καθώς και αποθήκευση σε διαφανή συσκευασία, θα επιταχύνει ακόμα περισσότερο την οξείδωση των λιπαρών οξέων. Επίσης, το λάδι στο οποίο θα τηγανίσουμε δε θα πρέπει να ξαναχρησιμοποιηθεί.

Άσχετα λοιπόν με τη θερμοκρασία που μπορεί να “καίγεται” ένα λάδι, μπορεί να υποστεί μεταβολή της δομής του (οξείδωση) σε μικρότερη θερμοκρασία, κι αυτό είναι κάτι που έχει να κάνει πρωτίστως με το είδος των λιπαρών που περιέχει. Μέχρι στιγμής λοιπόν το ελαιόλαδο φαίνεται να υπερέχει έναντι όλων των υπολοίπων φυτικών ελαίων, λόγω της μεγάλης οξειδωτικής σταθερότητας και της περιεκτικότητάς του σε μικροσυστατικά που προάγουν την υγεία (τοκοφερόλες, πολυφαινόλες, φυτοστερόλες, σκουαλένιο κ.ά.), μέρος των οποίων μεταφέρεται και στο τρόφιμο που τηγανίζεται.

Κατανάλωση τηγανητών και επίδραση στην υγεία

Οι έρευνες δεν δείχνουν σαφή αποτελέσματα της κατανάλωσης τηγανητών φαγητών σε σχέση με την υγεία. Κι αυτό οφείλεται στο σχεδιασμό των ερευνών, δηλαδή εάν έχουν λάβει υπόψιν την προέλευση της τηγανητής τροφής (οικιακή ή fast food), τη μέθοδο τηγανίσματος (βαθύ τηγάνισμα/σωτάρισμα και θερμοκρασίες) και κυρίως την ποιότητα και το είδος του λαδιού.

Πιο αναλυτικά, δεδομένα από μεσογειακές χώρες δείχνουν ότι το τηγάνισμα σε ελαιόλαδο δεν φαίνεται να είναι βλαβερό για την υγεία (στα πλαίσια πάντα της Μεσογειακής διατροφής) και δεν σχετίζεται με αυξημένο κίνδυνο για καρδιαγγειακή νόσο, ακόμα και μετά από συχνή κατανάλωση. Ωστόσο έρευνες από τις ΗΠΑ, όπου η πρόσληψη τηγανητών φαγητών αφορά κυρίως fast food με βαθύ τηγάνισμα σε αραβοσιτέλαιο και επαναχρησιμοποίηση του ελαίου, έδειξαν ότι συχνή κατανάλωση (>4 φορές/εβδομάδα) φαίνεται να συνδέεται με διαβήτη, υπέρταση και παχυσαρκία.

Εν κατακλείδι, το τηγάνισμα σίγουρα δεν αποτελεί την καλύτερη επιλογή μαγειρέματος. Ωστόσο φαίνεται να είναι αποδεκτή:

• όταν γίνεται στα πλαίσια ενός υγιεινού τρόπου ζωής, με ένα υγιεινό διατροφικό πρότυπο όπως το Μεσογειακό
• όταν χρησιμοποιείται ελαιόλαδο και κυρίως έξτρα παρθένο ελαιόλαδο
• όταν αφορά κατανάλωση στο σπίτι όπου θα έχει γίνει σωστή χρήση του λαδιού (κατάλληλη συντήρηση, χαμηλή θερμοκρασία και απόρριψη μετά την χρήση).

Βιβλιογραφία

1. de Alzaa F, Guillaume C, Ravetti L. Evaluation of Chemical and Physical Changes in Different Commercial Oils during Heating. Acta Scientific. 2018;2(6):2-11. https://actascientific.com/ASNH/pdf/ASNH-02-0083.pdf
2. Chiou, A. and Kalogeropoulos, N. (2017), Virgin Olive Oil as Frying Oil. Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety, 16: 632-646. doi:10.1111/1541-4337.12268
3. Gadiraju TV, Patel Y, Gaziano JM, Djoussé L. Fried Food Consumption and Cardiovascular Health: A Review of Current Evidence.Nutrients. 2015;7(10):8424‐8430. doi:10.3390/nu7105404
4. Sayon-Orea C, Carlos S, Martínez-Gonzalez MA. Does cooking with vegetable oils increase the risk of chronic diseases?: a systematic review.Br J Nutr. 2015;113 Suppl 2:S36‐S48. doi:10.1017/S0007114514002931
5. Song J, Park J, Jung J, et al. Analysis of Trans Fat in Edible Oils with Cooking Process.Toxicol Res. 2015;31(3):307‐312. doi:10.5487/TR.2015.31.3.307
6. Sun Y, Liu B, Snetselaar LG, et al. Association of fried food consumption with all cause, cardiovascular, and cancer mortality: prospective cohort study.BMJ. 2019;364:k5420. doi:10.1136/bmj.k5420

Το άρθρο <span style='font-family:Roboto slab;color:#555b6e;font-size:32px;font-weight:600;'>Τηγάνισμα</span><br><br><span style='font-family:open sans;color:#555b6e;font-size:23px;font-weight:400;'>Τι επιπτώσεις έχει στην υγεία; Ποιο λάδι να χρησιμοποιήσω;</span> εμφανίστηκε πρώτα στο Mommy and Me - Early Nutrition Center.

Ήρθε το καλοκαίρι και το μικρό σου ζητάει συνεχώς βόλτες. Και επειδή το παιχνίδι σίγουρα θα του ανοίξει την όρεξη, κάτι φαγώσιμο θα πρέπει να κρατάς μαζί σου.

Είτε λοιπόν πρόκειται για φαγητό που θα πάρουμε μαζί μας στη βόλτα, την παραλία ή το κολατσιό για το σχολείο, θα πρέπει να προσέξουμε δύο βασικά στοιχεία:

• να προμηθευτούμε ένα ασφαλές δοχείο από πλευράς υλικού και
• να ακολουθήσουμε κάποια συγκεκριμένα βήματα για τη σωστή διατήρηση και διαχείριση του φαγητού, έτσι ώστε να μειώσουμε τον κίνδυνο τροφικής δηλητηρίασης.

Αν σκέφτεστε πως δεν θα πάθει κάτι το φαγητό 1-2 ώρες που θα είμαστε έξω, να υπενθυμίσω ότι το καλοκαίρι με τη θερμοκρασία να χτυπάει κόκκινα, θα πρέπει να προσέξουμε πολύ πολύ περισσότερο. Για θερμοκρασίες > 30ºC τα φαγητά συστήνεται να παραμείνουν εκτός ψυγείου μέχρι 1 ώρα, όταν ο γενικός κανόνας για μικρότερες θερμοκρασίες περιβάλλοντος είναι οι 2 ώρες.

Επιλογή κατάλληλου φαγητοδοχείου

Αρχικά επιλέγουμε ένα κατάλληλο δοχείο τάπερ ή περιέκτη φαγητού. Στα ασφαλή συγκαταλέγονται τα πλαστικά χωρίς BPA, από σιλικόνη, τα ανοξείδωτα μεταλλικά, τα γυάλινα και τα μπαμπού (πολλές φορές είναι με προσμίξεις πλαστικών οπότε θα πρέπει να το τσεκάρουμε).

Τα ανοξείδωτα με καπάκι σιλικόνης αποτελούν την καλύτερη επιλογή για παιδιά, καθώς είναι ανθεκτικά μετά από πτώση και δεν υπάρχει φόβος για διαρροή του φαγητού.

Ασφάλεια τροφίμου κατά την παραμονή εκτός σπιτιού

Πριν τοποθετήσουμε το φαγητό ή τα τρόφιμα που θα πάρουμε μαζί μας στο φαγητοδοχείο, θα πρέπει να έχουμε πλύνει καλά τα χέρια μας και να χρησιμοποιήσουμε καθαρές επιφάνειες και σύνεργα (θυμηθείτε ότι η ανάπτυξη μικροβίων αυξάνεται εκθετικά με την ώρα, οπότε είναι βασικό να ξεκινήσουμε με όσο το δυνατόν μικρότερο μικροβιακό φορτίο).

Για να αποτρέψουμε την γρήγορη ανάπτυξη μικροβίων, θα πρέπει να ακολουθούμε ένα βασικό κανόνα: τα ζεστά φαγητά θα πρέπει να παραμείνουν ζεστά (>60°C) και τα κρύα φαγητά, αντίστοιχα, κρύα (<4°C).

Πιο αναλυτικά, για φαγητά που τρώγονται ζεστά μπορούμε:

• Είτε να χρησιμοποιήσουμε θερμός (το γεμίζουμε με βραστό νερό και το αφήνουμε για λίγα λεπτά, κατόπιν αδειάζουμε το νερό και προσθέτουμε το καυτό φαγητό).
• Είτε να το κρυώσουμε στο ψυγείο και να ακολουθήσουμε τη διαδικασία για κρύα τρόφιμα που αναλύεται παρακάτω. Ιδανικά μπορούμε να ξαναζεστάνουμε το φαγητό πριν την κατανάλωση μέχρι να αχνίσει (>74οC) για να σκοτωθούν τα μικρόβια που αναπτύχθηκαν στη συντήρηση.

Για κρύα τρόφιμα, θα πρέπει να χρησιμοποιήσουμε τσάντα με μόνωση και να προσθέσουμε 2 παγοκύστες πάνω και κάτω από το φαγητοδοχείο. Εάν εκεί που πηγαίνουμε υπάρχει ψυγείο χρησιμοποιούμε την παραπάνω διαδικασία μόνο κατά τη μεταφορά και μετά τοποθετούμε το φαγητοδοχείο στο ψυγείο ή ολόκληρη τη τσάντα-σακούλα – αλλά προσοχή! – θα πρέπει να την τοποθετήσουμε ανοιχτή καθώς δεν επιτρέπει την είσοδο της ψύξης. Ωστόσο, υπάρχουν και τρόφιμα που θεωρούνται ασφαλή χωρίς εφαρμογή των παραπάνω, όπως είναι τα ολόκληρα φρούτα και λαχανικά με τη φλούδα τους, ψωμί, κράκερς, μπάρες, βούτυρα ξηρών καρπών, τα σκληρά κίτρινα τυριά και η μαρμελάδα.

Όλα τα παραπάνω φυσικά δεν αφορούν μόνο τα παιδιά και θα πρέπει να εφαρμόζονται από όλους.

Καλές βουτιές σε όλους με ασφάλεια!!!

Βιβλιογραφία

• Keeping “Bag” Lunches Safe, Food safety information, USDA

Το άρθρο <span style='font-family:Roboto slab;color:#555b6e;font-size:32px;font-weight:600;'>Κολατσιό εκτός σπιτιού</span><br><br><span style='font-family:open sans;color:#555b6e;font-size:23px;font-weight:400;'>Τι πρέπει να προσέξω για να είναι ασφαλές;</span> εμφανίστηκε πρώτα στο Mommy and Me - Early Nutrition Center.